Kiến nghị làm rõ 3 vấn đề trong Luật Xây dựng (sửa đổi) 2025

Luật XD 2025: Tạo điều kiện pháp lý làm cơ sở của sự bình đẳng trong các hợp đồng xây dựng.

Luật Xây dựng mới đã thể hiện rất rõ nguyên tắc: Nhà nước không làm thay thị trường. Nhà nước không vừa đá bóng vừa thổi còi: Thu hẹp quyền can thiệp hành chính trong quá trình thực hiện hợp đồng; Nhà nước không áp đặt biện pháp, giải pháp kỹ thuật.

Trách nhiệm được cá nhân hóa: Ai ký - người đó chịu trách nhiệm; không còn trách nhiệm tập thể chung chung. Nhà nước là một bên ký hợp đồng thì phải chịu trách nhiệm. Đây là bước tiến mới nhưng chắc chắn chưa đủ.

Tuy vậy, tình trạng “lạnh nhạt” của các nhà đầu tư ở Việt Nam theo phương thức PPP không phải do thiếu Luật mà vì Nhà nước chưa chấp nhận đầy đủ vai trò “một bên ký Hợp đồng”. Khi có lợi, nhà nước nói “Hợp đồng”: khi bất lợi, Nhà nước nói “quản lý nhà nước”. Có phải đây là lỗi hệ thống không? Nhưng đây chính là gốc rễ của sự bất bình đẳng của phương thức PPP ở Việt Nam. Tôi nghĩ, Luật Xây dựng không xử trực tiếp, nhưng tạo căn cứ trách nhiệm và giới hạn can thiệp. Nội dung này thể hiện ở các khía cạnh sau: Thứ nhất, xác định Nhà nước là một bên ký hợp đồng thì “ai ký người đó chịu trách nhiệm, không còn nhà nước chung chung nữa”. Đây là căn cứ pháp lý để truy trách nhiệm cơ quan ký Hợp đồng theo phương thức PPP; Thứ hai, Luật Xây dựng cũng thu hep cach chỉ đạo hành chính hoặc quyết định kỹ thuật tùy tiên. Nghĩa là, Hợp đồng đã ký phải được tôn trọng, không thể can thiệp bằng quản lý. Thứ ba, khi đã ký Hợp đồng PPP, nhà nước lúc đó là một chủ thể hợp đồng không thể “miễn trừ trách nhiệm”.

Nhân đây, tôi xin bàn về Điều 86. Thưởng, phạt hợp đồng xây dựng… (tuy là các hợp động trong hoạt động xây dựng) nhưng cần xem lại điểm B khoản 5: “…trường hợp sử dụng trọng tai để xử lý tranh chấp thi ưu tiên các tổ chưc trọng tài trong nước;…” có sự lặp lại “lỗi hệ thống” không? Luật thị trường thì phải bình đẳng và tôn trọng quyền tự lựa chon? Tại sao phải “ưu tiên” các tổ chức trọng tài trong nước?

Về cơ chế “Tiền kiểm và hậu kiểm” liên quan đến chất lượng công trình trong Luật 2025.

Cần phải phân biệt rất rõ về cơ chế “tiền kiểm – hậu kiểm” về Pháp lý trong trong Luật Xây dựng 2025 là cách nhà nước quản lý. Trong Luật Xây dựng 2025 chủ yếu điều chỉnh hành vi, thẩm quyền, trách nhiệm của cơ quan Quản lý Nhà nước trong quản lý xây dựng. Rõ ràng các văn bản hướng dẫn Luật phải làm rõ bản chất của “tiền kiểm - hậu kiểm” tránh bị hiểu sai, bị lạm dụng và lợi dung Luật pháp. (Tôi không hiểu, trường hợp người quản lý xây dựng ở địa phương sẽ hậu kiểm công trình nhà dưới 7 tầng không cần cấp phép thì hậu kiểm các nội dung gì? Căn cứ vào cơ sở nào để “kiểm”?).

Về Chất lượng công trình (Khía cạnh kỹ thuật): Nguyên lý của các nước trên khắp thế giới về quản lý chất lượng công trình là “Làm tốt ngay từ đầu! Chất lượng công trình phụ thuộc chủ yếu vào chất lượng vật liệu đầu vào”; chất lượng con người và công cụ làm ra nó và chất lượng tuân thủ trình tự làm ra sản phẩm xây dựng. Rõ ràng cơ chế “GiảmTiền kiểm – Tăng Hậu kiểm” ở lĩnh vực kỹ thuật này là không ổn.

Một điều tôi lo ngại, là Luật lần này “nới lỏng” quản lý năng lực của cá nhân. Năng lực cá nhân chỉ đòi hỏi đối với “cá nhân đảm nhận chức danh” trong hoạt động xây dựng (Khoản1 Điều 88). Tức là chỉ cần năng lực đối với “người có chức vụ” còn người trực tiếp làm (ví dụ: kỹ sư thiết kế, kỹ sư tư vấn giám sát, kỹ sự trực tiếp thi công…), thì không cần. Đây là thiếu xót tai hại liên quan trực tiếp tới chất lượng công trình. Và đối với Chất lượng công trình, theo tôi cần bàn kỹ trong các văn bản hướng dẫn Luât về việc “bỏ khâu tiền kiểm”.

Cá thể hóa trách nhiệm cá nhân trong khâu CLCT và rủi ro về pháp lý

Luật Xây dựng số 135/2025/QH15 đã cá thể hóa trách nhiệm, đặc biệt trong khâu nghiệm thu chất lượng công trình. Người ký nghiệm thu trở thành chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý trực tiếp, không còn là người ký thay tổ chức nữa, đó là một quy đinh chuẩn xác (NĐ 209/2004/NĐ-CP cũng đã từng quy định như vậy). Nghiệm thu không còn là thủ tục hành chính nội bộ mà là hành vi pháp lý – kỹ thuật có hậu quả pháp lý độc lập. Như vậy các cá nhân ký nghiệm thu trực tiếp đến từ Nhà thầu thi công + Tư vấn giám sát + Chủ đầu tư + Cơ quan nhà nước (Trường hợp đặc biệt). Vậy các cá thể này sẽ đón nhận rủi ro gì? Trách nhiệm dân sự (đền bù…); Trách nhiệm hành chính (Phạt tiền, rút chứng chỉ hành nghê…); Trách nhiệm hình sự ( trừng phạt…) và Trách nhiệm nghề nghiệp và uy tín cá nhân.

Họ cần phải biết: Muốn ký là phải hiểu; Ký là phải kiểm soát được quá trình và đã Ký là phải chịu”. Vậy làm thế nào để mỗi cá nhân tham gia ký nghiệm thu phải biết được mình cần phải làm gì? Vậy họ phải học. Thời đại ngày nay cần hiểu: không học không thể làm được (kể cả làm Lãnh đạo). Tuy vậy, Luật lần này lại rất “dễ dãi” trong việc loại bỏ chứng chì hành nghề. Năm 1998, khi tôi khởi sướng việc áp dụng mô hình tư vấn giám sát (bên thứ ba độc lập) của Quốc tế vào công tác quản lý chất lượng thi công, tôi đã xây dựng chương trình bồi dưỡng nghiệp vụ về Giám sát thi công xây dựng làm căn cứ chuyên môn cho việc cấp chứng chỉ hành nghề giám sát. Bây giờ bỏ việc bồi dưỡng nghiệp vụ, chứng chỉ hành nghề…đẩy người ký nghiệm thu bị mặc định ở mức rủi ro cao. Mọi người lo ngại hành nghề, nguy cơ mất nguồn nhân lực.

Trên đây là một số ý kiến, VARSI mong muốn được làm rõ trong các Nghị định, Thông tư hướng dẫn Luật để tránh các rủi ro không đáng có cho các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng theo Luật mới.